Wysoka temperatura nie działa na układ krążenia tak prosto, jak często przedstawia się to w popularnych poradach. Nie można powiedzieć, że upał zawsze podnosi ciśnienie tętnicze. U wielu osób reakcją organizmu na ciepło jest rozszerzenie naczyń krwionośnych w skórze, co ułatwia oddawanie ciepła do otoczenia. Taka reakcja może sprzyjać obniżeniu ciśnienia, zwłaszcza jeśli jednocześnie dochodzi do utraty płynów. U innych osób, szczególnie obciążonych chorobami sercowo-naczyniowymi, wysokie temperatury mogą pogarszać kontrolę ciśnienia. Dzieje się tak przez wzrost aktywności układu współczulnego, większe obciążenie serca, zmiany objętości krwi krążącej i wpływ stosowanych leków. Dlatego bardziej precyzyjne pytanie brzmi nie: Czy upał podnosi ciśnienie?, ale: „Czy upał może destabilizować pracę układu krążenia?”. Odpowiedź brzmi: tak, szczególnie u osób wrażliwych i w czasie długotrwałej ekspozycji na wysoką temperaturę.
Jak upały wpływają na serce i układ krążenia?
Podczas upału organizm musi jednocześnie utrzymać prawidłową temperaturę ciała i zapewnić odpowiedni przepływ krwi do narządów. Aby oddać nadmiar ciepła, zwiększa się przepływ krwi przez skórę. Serce musi wtedy pompować więcej krwi, a częstość jego pracy rośnie. Jeżeli do tego dochodzi wysiłek fizyczny, stres, niewystarczające nawodnienie, niewyspanie lub choroba przewlekła, sprawność układu krążenia może być mniejsza. U osoby zdrowej taka adaptacja zwykle przebiega bez większych konsekwencji. U pacjenta z chorobą wieńcową, niewydolnością serca, zaburzeniami rytmu, nadciśnieniem albo po przebytym udarze ten sam bodziec cieplny może być większym obciążeniem.
W badaniach epidemiologicznych wysokie temperatury i fale upałów wiążą się ze wzrostem ryzyka zgonów oraz hospitalizacji z przyczyn sercowo-naczyniowych. Metaanaliza opublikowana w The Lancet Planetary Health objęła badania dotyczące ekspozycji na ciepło i różnych wyników sercowo-naczyniowych, w tym śmiertelności i chorobowości. Autorzy wskazali, że wysokie temperatury są istotnym, choć nadal niedostatecznie docenianym, czynnikiem obciążającym zdrowie układu krążenia. Mechanizm nie ogranicza się do samego ciśnienia tętniczego. Znaczenie mają również przyspieszenie rytmu serca, większe zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen, odwodnienie, zagęszczenie krwi, stan zapalny i większa podatność na incydenty niedokrwienne u osób obciążonych.
Dlaczego serce pracuje ciężej w wysokiej temperaturze?
Serce w czasie upału pracuje ciężej niż przy temperaturze pokojowej. Część krwi jest kierowana do skóry, aby organizm mógł oddawać ciepło, a jednocześnie mózg, nerki i mięśnie nadal wymagają odpowiedniego przepływu. Gdy temperatura jest wysoka, a wilgotność powietrza utrudnia parowanie potu, termoregulacja staje się mniej efektywna. Organizm próbuje zrekompensować tę sytuację przez dalsze zwiększanie przepływu skórnego i częstości akcji serca. W praktyce oznacza to większe obciążenie hemodynamiczne nawet bez intensywnego wysiłku.
U osób z chorobami serca problemem może być ograniczona zdolność do takiej adaptacji. Niewydolność serca zmniejsza możliwość zwiększenia rzutu serca, choroba wieńcowa ogranicza rezerwę przepływu wieńcowego, a zaburzenia rytmu mogą nasilać się w warunkach stresu cieplnego i zaburzeń gospodarki wodno-mineralnej. Dodatkowo część leków stosowanych w kardiologii i leczeniu nadciśnienia może wpływać na reakcję organizmu na wysoką temperaturę, na przykład przez zmianę objętości płynów, częstości pracy serca lub zdolności do oddawania ciepła. Nie oznacza to, że leki należy samodzielnie odstawiać w upał.
Osoby leczone kardiologicznie powinny traktować wysoką temperaturę jako realny czynnik obciążający, podobnie jak infekcję, duży wysiłek czy odwodnienie.
W kontekście ciśnienia szczególnie ważna jest obserwacja własnej reakcji. U niektórych osób latem częściej pojawiają się spadki ciśnienia, zawroty głowy i osłabienie po wstaniu. U innych wysokie temperatury mogą wiązać się z gorszą kontrolą ciśnienia, zwłaszcza gdy dochodzi do niedoboru snu, stresu, spożycia alkoholu, dużej ilości soli lub nieregularnego przyjmowania leków. Dlatego osoby z rozpoznanym nadciśnieniem powinny w czasie upałów zwracać uwagę nie tylko na samą wartość ciśnienia, ale także na tętno, samopoczucie, tolerancję wysiłku i objawy takie jak duszność, ból w klatce piersiowej, kołatanie serca lub omdlenie. Takie objawy nie powinny być tłumaczone wyłącznie pogodą.
Magnez – ważny składnik, ale nie doraźny lek na ciśnienie
Magnez jest jednym z istotnych składników mineralnych dla układu nerwowego, mięśniowego i sercowo-naczyniowego. Bierze udział w przewodnictwie nerwowo-mięśniowym, pracy mięśni, metabolizmie energetycznym i utrzymaniu równowagi elektrolitowej. EFSA uznała za uzasadnione m.in. twierdzenia, że magnez przyczynia się do utrzymania równowagi elektrolitowej, prawidłowego metabolizmu energetycznego, prawidłowej pracy mięśni i zmniejszenia uczucia zmęczenia. Dla dorosłych EFSA ustaliła adekwatne spożycie magnezu na poziomie 350 mg dziennie dla mężczyzn i 300 mg dziennie dla kobiet.
W relacji między magnezem a ciśnieniem trzeba zachować precyzję. Dawniej EFSA nie uznała dowodów za wystarczające do zatwierdzenia twierdzenia, że samo spożycie magnezu utrzymuje prawidłowe ciśnienie krwi. Nowsze metaanalizy badań z randomizacją wskazują jednak, że suplementacja magnezu może wiązać się z niewielkim obniżeniem ciśnienia, szczególnie u osób z nadciśnieniem, niedoborami magnezu, insulinoopornością lub innymi zaburzeniami metabolicznymi. Efekt ten jest zwykle umiarkowany i wymaga regularnego stosowania przez tygodnie, a nie jednorazowego przyjęcia w dniu upału. Magnez nie powinien być więc przedstawiany jako szybki sposób na „zbicie ciśnienia”, lecz jako składnik wspierający prawidłowe funkcjonowanie organizmu wtedy, gdy jego podaż z dietą jest niewystarczająca lub zapotrzebowanie jest zwiększone.
Dobrze zbilansowana dieta dostarcza magnezu z produktów takich jak orzechy, pestki, pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych, kakao czy zielone warzywa liściaste. Preparat z magnezem może być użytecznym uzupełnieniem, ale nie powinien zastępować leczenia nadciśnienia, kontroli masy ciała, aktywności fizycznej, ograniczenia nadmiaru soli ani konsultacji lekarskiej u osób z chorobami układu krążenia. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami nerek oraz osoby stosujące wiele leków, ponieważ nadmierna podaż magnezu z suplementów może mieć działania niepożądane.
Omega-3 – wsparcie dla serca i naczyń
Kwasy tłuszczowe omega-3, szczególnie EPA i DHA, są dobrze opisane w literaturze dotyczącej zdrowia sercowo-naczyniowego. EFSA uznała, że EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowej pracy serca, przy czym korzystny efekt uzyskuje się przy dziennym spożyciu 250 mg EPA i DHA łącznie. Inne zatwierdzone twierdzenie EFSA dotyczy utrzymania prawidłowego ciśnienia krwi, ale odnosi się do wyższej podaży (około 3 g) EPA i DHA dziennie. To rozróżnienie jest ważne, ponieważ porcja kwasów omega-3 wspierająca prawidłową pracę serca nie jest tym samym co dawka stosowana dla wpływu na ciśnienie lub triglicerydy.
Metaanaliza badań z randomizacją opublikowana w Journal of the American Heart Association wskazała, że spożycie EPA i DHA może wiązać się z niewielkim obniżeniem ciśnienia, a najbardziej prawdopodobny zakres działania hipotensyjnego dotyczył podaży około 2–3 g dziennie. Efekt był większy u osób z nadciśnieniem i zaburzeniami lipidowymi niż u osób bez takich obciążeń. To nadal nie oznacza, że kwasy tłuszczowe omega-3 są zamiennikiem leków hipotensyjnych. Ich rola polega raczej na wspieraniu korzystnego profilu sercowo-naczyniowego w ramach dietoprofilaktyki i stylu życia.
Czy magnez i omega-3 pomagają podczas upałów?
Warto mieć na uwadze, że upały mogą obciążać serce i zaburzać stabilność ciśnienia, ale nie zawsze oznacza to prosty wzrost wartości ciśnienia tętniczego. Reakcja zależy od wieku, stanu zdrowia, leków, nawodnienia, temperatury, wilgotności powietrza i czasu ekspozycji. Magnez i omega-3 mają dobrze opisane funkcje w organizmie, ale ich rola nie polega na doraźnym leczeniu skutków upału. Mogą natomiast stanowić element szerszego wsparcia układu sercowo-naczyniowego, szczególnie wtedy, gdy są stosowane zgodnie z realnym zapotrzebowaniem, jakością diety i sytuacją zdrowotną danej osoby.
Bibliografia:
Hanneman, K., Alahmad, B., Ghosh, A., Khatana, S. A. M., Huang, M., Liu, J., Abadi, A. M., Khraishah, H., Beckie, T., Rajagopalan, S., Angell, S. Y., & American Heart Association. (2026). Nonoptimal temperature and cardiovascular health: A scientific statement from the American Heart Association. Circulation, 153(16), e1130–e1150.
Chaseling, G. K., Uchmanowicz, I., Bäck, M., Miró, Ò., Tokmakova, M., Ljungman, P., Laukkanen, J., Bruno, R. M., Ntaios, G., Rocca, B., Jay, O., Alexander, L. M., Kenney, W. L., & Moons, P. (2025). Heat extremes and cardiovascular diseases: A scientific statement of the Association of Cardiovascular Nursing & Allied Professions, Association for Acute Cardiovascular Care, European Association of Preventive Cardiology, Heart Failure Association, European Heart Rhythm Association of the ESC, the ESC Council on Hypertension, the ESC Council on Stroke, and the ESC Working Group on Cardiovascular Pharmacotherapy. European Heart Journal, 46(30), 2950–2958.
Liu, J., Varghese, B. M., Hansen, A., Zhang, Y., Driscoll, T., Morgan, G., Dear, K., Gourley, M., Capon, A., & Bi, P. (2022). Heat exposure and cardiovascular health outcomes: A systematic review and meta-analysis. The Lancet Planetary Health, 6(6), e484–e495.
Desai, Y., Khraishah, H., & Alahmad, B. (2023). Heat and the heart. Yale Journal of Biology and Medicine, 96(2), 197–203.
EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. (2015). Scientific opinion on dietary reference values for magnesium. EFSA Journal, 13(7), 4186.
EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. (2010). Scientific opinion on the substantiation of health claims related to magnesium and electrolyte balance, energy-yielding metabolism, neurotransmission and muscle contraction. EFSA Journal, 8(10), 1807.
Zhang, X., Li, Y., Del Gobbo, L. C., Rosanoff, A., Wang, J., Zhang, W., & Song, Y. (2016). Effects of magnesium supplementation on blood pressure: A meta-analysis of randomized double-blind placebo-controlled trials. Hypertension, 68(2), 324–333.
Alharran, A. M., Alzayed, M. M., Jamilian, P., Prabahar, K., Kamal, A. H., Alotaibi, M. N., Elshaer, O. E., Alhatm, M., Masmoum, M. D., Hernández-Wolters, B., Sindi, R., Kord-Varkaneh, H., & Abu-Zaid, A. (2024). Impact of magnesium supplementation on blood pressure: An umbrella meta-analysis of randomized controlled trials. Current Therapeutic Research, 101, 100755.
EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. (2010). Scientific opinion on the substantiation of health claims related to eicosapentaenoic acid, docosahexaenoic acid and maintenance of normal cardiac function. EFSA Journal, 8(10), 1796.
EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. (2009). Scientific opinion on the substantiation of health claims related to EPA, DHA, DPA and maintenance of normal blood pressure. EFSA Journal, 7(9), 1263.
Zhang, X., Ritonja, J. A., Zhou, N., Chen, B. E., & Li, X. (2022). Omega-3 polyunsaturated fatty acids intake and blood pressure: A dose-response meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of the American Heart Association, 11(11), e025071.